Historia

Historia ostrowskich Żydów

Historia ostrowskiej synagogi

Otwarta dnia 6 października 2011 roku po gruntownym remoncie ostrowska synagoga ma długą i ciekawą historię. Warto pamiętać, że jet ona następczynią pierwszej drewnianej synagogi, która służyła miejscowej gminie żydowskiej w latach 1724-1860.

Dziedzic Ostrowa, podskarbi wielki koronny Jan Jerzy Przebendowski, zaraz po powstaniu w Ostrowie w roku 1724 gminy żydowskiej wyraził także zgodę na wybudowanie na ternie Ostrowa synagogi. Usytuowano ją na placu znajdującym się na tyłach obecnej synagogi (aktualna nazwa – Plac 23 Stycznia). Był to budynek o długości 53 stóp oraz szerokości 30 stóp. Ściany synagogi zbudowane były z drewna śrutowego, sufit wybity był deskami, dach natomiast pokryty był gontem. Budynek nie posiadał podłogi, wierni więc zmuszeni byli stać podczas modłów praktycznie na klepisku. Do wnętrza synagogi prowadziły 3 drzwi, budynek posiadał też 12 okien (6 dużych i 6 małych).

 

Jednak po ponad 130 latach użytkowania stara, drewniana synagoga praktycznie nie nadawała się do dalszego użytkowania. Budynek miał być do tego stopnia zmurszały, iż groził zawaleniem, do tego jej niskie położenie miało powodować częste zbieranie się w niej wody, co uniemożliwiało wręcz korzystanie z niej wiernym.
Była to bowiem konstrukcja zbudowana z grubych desek, poza kopułą, która pokryta była gontem. Belkowanie we wnętrzu synagogi było już kiedyś wymienione, natomiast oszalowanie ponad nawą główną przybrało formę sklepienia kolebkowego. Wcześniej już, z powodu starości i brakującego połączenia z obelkowaniem dachu, rozmiękły drewniane ściany budynku, dlatego wzmocnione zostały pod odpowiednim kątem, na zewnątrz i od wewnątrz drewnianymi klamrami, które zamocowane zostały prostopadle i połączone żelaznymi śrubami, tak że stały się one namiastką przegniłych podkładów, a dolne części kolumn wspierających ściany podmurowano.

 

Mimo tych wszystkich napraw budynek był już wyjątkowo sfatygowany. Szczególnie dotyczyło to jego ścian, z pośród których południowa, najdłuższa zarazem, cała zachodnia ściana szczytowa oraz wschodnia ściana szczytowa całkowicie zmurszały, wyginały się zarówno do wnętrza jak i na zewnątrz, tak iż wzmacniające je drewniane klamry także uległy niebezpiecznemu wygięciu. Spowodowało to sytuację, w której to cała konstrukcja trzymała się - i to na krótki okres - jedynie dzięki żelaznym śrubom oraz dobrej przyczepności ziarnistego drewna klamr zaciskowych.

Z tego powodu, jak i ze względu na przegnicie drewna zarówno wewnątrz synagogi, jak i na zewnątrz, naprawa tego budynku stała się już nieopłacalna. Jednocześnie stwarzał on stałe zagrożenie, szczególnie podczas odprawianie modłów, kiedy to był przepełniony. Dlatego też inspektor budowlany Kasel wnioskował o wybudowanie nowej synagogi w Ostrowie.

W piśmie do landrata odolanowskiego, datowanym 11 kwietnia 1855, zarząd gminy żydowskiej w Ostrowie podkreślał ponadto, iż zarówno podczas wyjątkowo deszczowej jesieni roku 1854, jak i na wiosnę roku 1855 synagoga zalewana była wodą, co w praktyce uniemożliwiało korzystanie z niej wiernym. W piśmie tym informowano landrata, iż zarząd gminy żydowskiej w Ostrowie postanowił w związku z zaistniałą sytuacją wybudować nowy budynek synagogi w naszym mieście. Informowano jednocześnie, iż pomocy materialnej w budowie postanowił udzielić miejscowej gminie żydowskiej właściciel ziemski z Wysocka Wielkiego pan Nasierowski.

 

Zadanie wybudowania nowej synagogi powierzono prawnukowi pierwszego rabina ostrowskiego Jakoba Lande, urodzonemu w Ostrowie mistrzowi murarskiemu Moritzowi Landé (1829-1888). Kamień węgielny pod jej budowę położono 7 kwietnia 1857 r. W uroczystości tej wzięli udział m.in.: starosta odolanowski Wocke, burmistrz ostrowski Augustin oraz miejscowy rabin Moses Aron Stössel wraz z zarządem miejscowej gminy żydowskiej. Budowa, którą ze strony państwowej nadzorował królewski inspektor budowlany Kasel, postępowała zgodnie z planami i gmach nowej, murowanej synagogi w stylu mauretańskim oddano ostrowskiej gminie żydowskiej do użytkowania w roku 1860.

 

Zawartość listów budowniczego Moritza Landé, które tenże pisał do swej narzeczonej w trakcie budowy synagogi sugeruje, iż mógł on być także autorem bądź też współautorem projektu ostrowskiej synagogi.

Synagoga wzniesiona została na planie prostokąta, jako budynek posiadający szeroką nawę na parterze oraz dwa poziomy balkonów. Budynek wzbogaciły dwie wieże usytuowane w obu narożnikach budynku. Synagoga ostrowska wzniesiona został w stylu mauretański, który jest bardzo rzadko reprezentowany w tego typu budowlach w tej części Europy. Budynek wzniesiono z cegły i otynkowano. Dach oraz hełmy wież pokryto blachą miedzianą.

W roku 1868 budynek synagogi otrzymał jako jeden z pierwszych w mieście oświetlenie gazowe. Fakt ten stał się jednak cztery lata później przyczynę katastrofy, która kosztować będzie życie kilkunastu mieszkańców Ostrowa.

 

10 października 1872 roku w dniu jednego z najważniejszych świąt żydowskich – święta Jom Kippur ostrowska synagoga była przepełniona. Wierni zapełnili zarówno parter jak i balkony. W pewnym momencie doszło do awarii instalacji gazowej w wyniku której w budynku synagogi zapanowały ciemności. Panika do jakiej wtedy doszło na balkonach doprowadziła do stratowania na śmierć 19 osób. Było pośród nich 18 przedstawicieli miejscowej gminy żydowskiej (kobiety i dzieci) oraz jedna chrześcijańska służąca (ewangeliczka), zatrudniona przez rodzinę żydowską. Do dziś przyczyny awarii nie zostały jednoznacznie ustalone. Nie można jednak wykluczyć celowego działania osoby postronnej. Żydowskie ofiary katastrofy pochowane zostały w zbiorowej mogile na miejscowym cmentarzu który mieścił się przy obecnych al. Słowackiego.

 

Przez wiele kolejnych lat górne kondygnacje synagogi nie były udostępniane wiernym podczas najważniejszych świat żydowskich z obawy, iż przepełnienie (przy dość wąskich klatkach schodowych) mogłoby doprowadzić do kolejnego nieszczęścia. Dopiero w roku 1913, po dokonaniu stosownych prac remontowo-zabezpieczających zakaz ten został zniesiony.

Budynek ostrowskiej synagogi użytkowany był przez miejscowych Żydów do momentu wybuchu II wojny światowej. Podczas okupacji Niemcy zamienili go w magazyn artykułów spożywczych, niszcząc jednocześnie część ołtarzową synagogi.

Po wojnie budynek nadal przez wiele lat pełnił funkcję magazynu meblowego.

Dopiero w 2006 r. doszło do ugody między władzami Ostrowa i Gminą Żydowską we Wrocławiu, która budynek synagogi sprzedała miastu Ostrów Wielkopolski. Władze Ostrowa zobowiązały się do wyremontowania synagogi oraz udostępnienia jej na cele kulturalne.

Po prawie dwóch latach prac remontowych, w dniu 6 października 2011 roku miało miejsce uroczyste otwarcie odrestaurowanej synagogi ostrowskiej. Pośród zaproszonych gości było także dwoje potomków budowniczego synagogi Bettina Landé-Tergeist z Paryża oraz James Landé z Waszyngtonu.

Jeszcze przed odnowieniem synagogi odwiedziła ją także inna potomkini budowniczego – Lila Landé z Nowego Jorku, a w roku 2012 w jej murach wygłosił wykład prof. dr Samuel Kottek z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, który jest wnukiem rabina Heimanna Kottka, absolwenta dawnego Królewskiego Gimnazjum w Ostrowie.

Obecnie więc budynek ostrowskiej synagogi przyciąga zarówno wielu ostrowian, jak również turystów, pośród których są także przybysze z daleka – potomkowie rodzin żydowskich, kiedyś zamieszkujących nasze miasto.

Dane kontaktowe

ul. Raszkowska 21

63-400 Ostrów Wielkopolski

tel. 62 720 38 80

forumsynagoga@forumsynagoga.pl

Godziny otwarcia

poniedziałek - nieczynne

wtorek - piątek: 11.00 - 19.00

sobota - niedziela: 10.00 - 14.00

Jeżeli chcesz otrzymywać maile z informacjami o bieżącej działalności Forum Synagoga i zaproszenia na organizowane przez nas przedsięwzięcia, zasubskrybuj newsletter podając poniżej swój adres e-mail.

lub odwiedź nas na Facebooku